సంగీత త్రయంలో ఒకరైన శ్యామశాస్త్రి గారు సావేరి రాగంలో రచించిన ఈ అద్భుత కీర్తన "శ్రీపతి ముఖ". ఈ కీర్తన తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 18 02 2026
కీర్తన: శ్రీపతి ముఖ
రాగం: సావేరి
తాళం: ఆది
పల్లవి
శ్రీ-పతి ముఖ విరచిత పూజ్యే
శ్రీ పార్వతి మాం పాహి దేవి
తాత్పర్యం:
లక్ష్మీదేవి (శ్రీ) భర్త అయిన విష్ణుమూర్తి (శ్రీపతి) మరియు ఇతర దేవతా శ్రేష్టులచే పూజింపబడే ఓ పార్వతీ దేవి! ఓ దేవీ, నన్ను రక్షించు.
అనుపల్లవి
నీప వన నిలయే నిరామయే
నిటిల నయన జాయే మమ హృదయ
తాప హారిణి నవ రత్నాలయే
తాపస వర నారద ముదితే దేవి (శ్రీ-పతి)
తాత్పర్యం:
నీప వన నిలయే: కదంబ వనంలో నివసించే తల్లి!
నిరామయే: ఎటువంటి దోషాలు లేదా వ్యాధులు లేని సంపూర్ణమైన దానవు.
నిటిల నయన జాయే: నుదుటిపై కన్ను (మూడవ కన్ను) కలిగిన శివుని అర్ధాంగివి.
మమ హృదయ తాప హారిణి: నా హృదయంలోని దుఃఖాన్ని, తాపాన్ని హరించేదానవు.
నవ రత్నాలయే: నవరత్నాలతో నిర్మితమైన ఆలయంలో (మణిద్వీపంలో) వెలిగే తల్లి!
తాపస వర నారద ముదితే: శ్రేష్టుడైన నారద మహర్షి భక్తికి సంతోషించే ఓ దేవీ, నన్ను రక్షించు.
చరణం 1
తరుణి లతా పల్లవ మృదు చరణే
తపన విధు విలోచనే
అరుణ కోటి సమ కాంతి యుత
శరీరే కల ధృత కలాపే
సురుచిర మణి కంఠ లసన్మణి హారే
సుగుణ-శీలే సతతం సముదం
కరుణయా అవ దీనం పర దేవతే
కామ కోటి పీఠ గతే లలితే (శ్రీ-పతి)
తాత్పర్యం:
తరుణి లతా పల్లవ మృదు చరణే: తీగ చిగురుటాకుల వలె మృదువైన పాదములు కలిగిన నిత్య యౌవనవతివి.
తపన విధు విలోచనే: సూర్యుడు (తపన), చంద్రుడు (విధు) కళ్లుగా కలిగిన తల్లి.
అరుణ కోటి సమ కాంతి యుత శరీరే: ఉదయకాల సూర్యుల (అరుణ) కోటి కాంతులతో సమానమైన ప్రకాశవంతమైన శరీర ఛాయ కలిగినదానవు.
కల ధృత కలాపే: చంద్రుని కళను (చంద్రకళ) అలంకారంగా ధరించిన దానవు.
సురుచిర మణి కంఠ లసన్మణి హారే: అందమైన నీ కంఠంలో ప్రకాశించే మణిహారాలను ధరించిన దానవు.
సుగుణ-శీలే: ఉత్తమమైన గుణములు, స్వభావము కలిగిన తల్లి.
సతతం సముదం కరుణయా అవ దీనం: ఓ పరాదేవతే! దీనుడనైన నన్ను ఎల్లప్పుడూ సంతోషంగా, కరుణతో రక్షించు.
కామ కోటి పీఠ గతే లలితే: కంచి కామకోటి పీఠంలో కొలువై ఉన్న ఓ లలితా దేవి! నన్ను రక్షించు.
విశేషాలు (Notes & References)
నీప వన నిలయే: లలితా సహస్రనామంలోని "కదంబ వన వాసిని" (నామం 60) మరియు సౌందర్యలహరిలోని (శ్లోకం 8) వర్ణనలను ఇది గుర్తుచేస్తుంది.
నవ రత్నాలయే: దేవి "చింతామణి గృహం"లో నివసిస్తుందని లలితా సహస్రనామం (చింతామణి గృహాంతస్థా - 57) మరియు సౌందర్యలహరి తెలుపుతున్నాయి.
మణి కంఠ లసన్మణి హారే: ఇది దేవి మెడలోని 'అడ్డగై' అనే విశేష ఆభరణాన్ని సూచించవచ్చు.
కామ కోటి పీఠ గతే: లలితా సహస్రనామ నామం (589) 'కామకోటికా'ను ఇది పోలి ఉంది.
సదా పూర్ణే (చరణం 2 నుండి): ఈ పదం ఈశావాస్య ఉపనిషత్తులోని "పూర్ణమదః పూర్ణమిదమ్..." అనే ప్రసిద్ధ శాంతి మంత్రాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది (అంటే దేవి పరిపూర్ణమైన బ్రహ్మ స్వరూపిణి).
పరమేశ వినుతే: శివునిచే స్తుతింపబడేది. లలితా సహస్రనామంలో దేవి మంచానికి శివుడు ఒక కోలు (పాదం) గా వర్ణించబడ్డారు.
చరణం 2
కరి ముఖ కార్తికేయ జనని
స్వర పాలిని పావని
హరి సహోదరి విదళిత
దైత్యారి గణే సదా పూర్ణే
పరమేశ వినుతే శ్రిత జన పాలితే
ప్రీతిరిహ వసతు విమలే
పుర హర ప్రియే శశి నిభాననే
పూర్ణ కామే సామ గాన లోలే (శ్రీ-పతి)
తాత్పర్యం:
కరి ముఖ కార్తికేయ జనని: ఏనుగు ముఖం కలిగిన వినాయకుడికి మరియు సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడికి (కార్తికేయ) తల్లివైన దానవు.
స్వర పాలిని పావని: సంగీత స్వరాలను రక్షించేదానివి మరియు అత్యంత పవిత్రమైనదానివి (పావని).
హరి సహోదరి: శ్రీమహావిష్ణువుకు సోదరివి.
విదళిత దైత్యారి గణే: దేవతల శత్రువులైన అసురులను (దైత్యులను) సంహరించిన దానవు.
సదా పూర్ణే: ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉండేదానివి (పరబ్రహ్మ స్వరూపిణివి).
పరమేశ వినుతే శ్రిత జన పాలితే: పరమశివునిచే స్తుతింపబడేదానివి మరియు నిన్ను ఆశ్రయించిన భక్తులను రక్షించేదానివి.
ప్రీతిరిహ వసతు విమలే: ఓ నిర్మలమైన తల్లి (విమలే)! నీ కరుణా కటాక్షాలు ఈ లోకంలో నాపై ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి.
పుర హర ప్రియే శశి నిభాననే: త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివునికి (పురహర) ప్రియమైనదానివి; చంద్రుని (శశి) వంటి ప్రకాశవంతమైన ముఖం కలిగినదానవు.
పూర్ణ కామే సామ గాన లోలే: ఏ కోరికలూ మిగిలి ఉండని పరిపూర్ణ స్వరూపిణివి; సామవేద గానాన్ని ఇష్టపడేదానివి.
చరణం 3
శ్యామళాంగి మంజుళ వాణి
సకల భయ నివారిణి
హే మహేశ్వరి మధుప సదృశ
వేణి కామేశ్వరి గౌరి
శ్యామ కృష్ణ సోదరి భువనేశ్వరి
శాంభవి మహా త్రిపుర సుందరి
హిమ గిరి కుమారి కవి కుల
కామదే కాంక్షిత ఫల దాయికే (శ్రీ-పతి)
తాత్పర్యం:
శ్యామళాంగి మంజుళ వాణి: శ్యామ వర్ణపు (నలుపు-నీలపు రంగు) దేహం కలిగినదానివి మరియు తియ్యని పలుకులు పలికేదానివి.
సకల భయ నివారిణి: సమస్త భయాలను తొలగించే తల్లివి.
హే మహేశ్వరి మధుప సదృశ వేణి: ఓ మహేశ్వరి! తుమ్మెదల వలె నల్లనైన జడ (వేణి) కలిగినదానవు.
కామేశ్వరి గౌరి: కోరికలను నెరవేర్చే కామేశ్వరివి మరియు గౌరీదేవివి.
శ్యామ కృష్ణ సోదరి భువనేశ్వరి: శ్యామ కృష్ణుని (విష్ణువు/రచయిత ముద్ర) సోదరివి మరియు ఈ భువనాలన్నిటికీ అధినేత్రివి.
శాంభవి మహా త్రిపుర సుందరి: శంభుని అర్ధాంగివి మరియు మహా త్రిపుర సుందరివి.
హిమ గిరి కుమారి: హిమవంతుని కుమార్తెవి.
కవి కుల కామదే కాంక్షిత ఫల దాయికే: కవుల కోరికలను తీర్చే కల్పవృక్షం వంటిదానివి; భక్తులు కోరుకున్న ఫలాలను ప్రసాదించే తల్లివి.
విశేషాలు (Notes & References)
సదా పూర్ణే: ఈ పదం ఈశావాస్య ఉపనిషత్తులోని "పూర్ణమదః పూర్ణమిదమ్..." అనే శ్లోకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ప్రపంచం మరియు పరమాత్మ రెండూ పరిపూర్ణమని, ఆ పరిపూర్ణత నుండి వచ్చిన ఇది కూడా పరిపూర్ణమేనని దీని భావం.
పరమేశ వినుతే: లలితా సహస్రనామంలో దేవిని "పంచ ప్రేత మంచాధి శాయిని" (947వ నామం) గా అభివర్ణించారు, అంటే పరమశివుడు ఆమె కొలువై ఉన్న మంచానికి ఒక భాగంగా ఉంటారని అర్థం.
కామేశ్వరి: శ్రీవిద్యలోని 9వ ఆవరణమైన 'సర్వానందమయ చక్రం'లో కామేశ్వరీ-కామేశ్వరుల ప్రస్తావన ఉంటుంది. దీని గురించి కాంచీ పరమాచార్యుల వారు కూడా వివరించారు.
మాం పాహి దేవి: పల్లవిలో ఉన్న ఈ పల్లవిని ప్రతి చరణం చివరన కలుపుకుని పాడటం వల్ల "ఓ పార్వతీ దేవి నన్ను రక్షించు" అనే ప్రార్థన పునరావృతమవుతుంది.
No comments:
Post a Comment