జనని నత జన పరిపాలిని

 పల్లవి

జనని నత జన పరిపాలిని
పాహి మాం భవాని త్రి-లోక (జనని)

అనుపల్లవి
దనుజ వైరి నుతే సకల జన
పరితాప పాప హారిణి జయ-శాలిని (జనని)

చరణం 1
సతత వినుత సుత గణ పతి
సేనాని రాజ రాజేశ్వరి
విశాలాక్ష తరుణి అఖిల జన
పావని (శ్రీ రాజ రాజేశ్వరి)
సతి శుభ చరితే సదా మధుర
భాషా విగళదమృత రస ధ్వని
సుర నుత పద యుగ దర్శిత ఇహ మమ
గాత్రమతి-మాత్రమజని సుజని (జనని)

చరణం 2
కువలయ లోచన యుగళే
కల్యాణి నీల వేణి వికచ
కోకనద రజచ్చరణే అతి
రమణి (ఘన నీల వేణి)
భువి దివి రక్షణి ధృతామర గణే
భాగ్యవతి శక్తి సంపూర్ణే
కవన నిపుణ మతిం అయి దిశ ఇహ తవ
కాంతిముపయాతుం గిరీశ రమణి (జనని)

చరణం 3
చరణ నిపతదమర సముదయే
కాళి సారస ముఖి
సు-శోభితోరు యుగళ వర
కదలి (నవ సారస ముఖి)
సురుచిర మురళీ మృదంగ స్వర
సంశోభిని రస-కృత మహీ తలే
సరసిజ కర యుగళే కటి కలిత మణి
కాంచీ భృతే కాంచీపుర వాసిని (జనని)

శ్యామశాస్త్రి కీర్తన - జనని నతజన పరిపాలిని (రాగం: రీతిగౌళ)

ఈ కీర్తనలో శ్యామశాస్త్రి అమ్మవారిని (రాజరాజేశ్వరి/కామాక్షి) త్రిలోకజననిగా, భవానిగా పిలిచి, భక్తులను పాలించేవాడిగా స్తుతించి, తనను రక్షించమని ప్రార్థిస్తాడు. ఆమె సౌందర్యం, మహిమలు, మధురభాష అద్భుతంగా వర్ణించబడ్డాయి. తాత్పర్యం ఇలా:

పల్లవి

జననీ! భక్తులను పాలించేవాడా! నన్ను రక్షించు భవానీ త్రిలోకజననీ!

అనుపల్లవి

దేవతలు స్తుతించేవాడా! సకల జనుల దుఃఖాలు, పాపాలు తొలగించే దానా! జయశాలినీ! (జననీ! భక్తులను పాలించే దానా!! నన్ను రక్షించు భవానీ త్రిలోకజననీ!)

చరణం 1

ఎల్లప్పుడూ స్తుతించబడేవాడా! నీ కుమారులు (గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యుడు) సేనాని రాజరాజేశ్వరీ! విశాలాక్షీ! ఎల్లప్పుడూ యవ్వనవతీ! సకల జనులను పావనం చేసే దానా! శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ! సతీ! శుభచరిత్ర గలదానా! ఎల్లప్పుడూ మధురభాషిణీ! అమృతరసం కారే మాధుర్యవాణీ! దేవతలు స్తుతించే నీ పాదయుగళ దర్శనం పొంది ఇక్కడ నా శరీరం రోమాంచితమైంది. అజన్మురాలా సుజనీ! (జననీ! భక్తులను పాలించే దానా! నన్ను రక్షించు భవానీ త్రిలోకజననీ!)

చరణం 2

కువలయాల్లా కళ్ళ జంట గలదానా కల్యాణీ! నీలవేణీ! వికసించిన కోకనదల రేణువులా చరణాలు గలదానా అత్యంత రమణీయురాలా ఘననీలవేణీ! భూమి, స్వర్గాలను రక్షించేవాడా! దేవతల సమూహాన్ని ధరించినవాడా! భాగ్యవతీ! పూర్ణశక్తి గలదానా! అయి! నీ కాంతిని వర్ణించడానికి కవిత్వ నైపుణ్యం గల మనస్సు నాకు ప్రసాదించు గిరీశరమణీ! (జననీ! భక్తులను పాలించే దానా!! నన్ను రక్షించు భవానీ త్రిలోకజననీ!)

చరణం 3

నీ చరణాలకు నమస్కరించే దేవతల సమూహం గలదానా కాళీ! తామరముఖీ! అత్యంత శోభిల్లే తొడల జంట గలదానా! ఉత్తమమైన అరటి తొండల్లా ఉండేవాడా నవతామరముఖీ! మనోహరమైన మురళీ, మృదంగ స్వరాలతో శోభించేవాడా! రసాలను సృష్టించినవాడా భూమిమీద! తామరల్లా చేతుల జంట గలదానా! నడుమున మణులతో కూడిన కాంచీ ధరించినవాడా కాంచీపురవాసినీ! (జననీ! భక్తులను పాలించే దానా!! నన్ను రక్షించు భవానీ త్రిలోకజననీ!)

కీర్తనలోని విశేషాలు

• అమ్మవారిని భవాని, త్రిలోకజనని, రాజరాజేశ్వరి, కామాక్షి, కాళి, కాంచీపురవాసిని అని వివిధ నామాలతో సంబోధిస్తాడు.
• సౌందర్య వర్ణనలు (కువలయకళ్ళు, నీలవేణి, తామరముఖం, అరటితొడలు, మణికాంచీ) అద్భుతం.
• మధురభాష, అమృతవాణి, మురళీ-మృదంగ స్వరాలతో శోభించడం ఆమె నాదరూపాన్ని, రససృష్టిని చూపిస్తుంది.
• గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యుడు స్తుతించడం, దేవతలు నమస్కరించడం ఆమె మహిమను ఎత్తిచూపుతాయి.
• నీ పాదదర్శనంతో శరీరం రోమాంచితమైందని, కవిత్వ నైపుణ్యం కోరడం భక్తి గాఢతను తెలియజేస్తుంది.
• రీతిగౌళ రాగంలోని ఈ కీర్తన శ్యామశాస్త్రి సౌందర్య వర్ణనకు, భక్తి ఆర్తికి అద్దం పడుతుంది. ఈ కీర్తనలో ముద్ర “శ్యామకృష్ణ” లేదు.

గమనికలు మరియు మార్పులు

• “భవాని త్రి-లోక” – “భవాని భవాని భవాని త్రి-లోక” లేదా “భవాని భవాని భవాని లోక” అని కూడా.
• “హారిణి” – “హరిణి” అని కూడా.
• “సతత వినుత” – “సతత వినత” అని కూడా.
• “విశాలాక్ష తరుణి” – “విశాల తరుణి” అని ఉన్నా సరిపోదు.
• “సతి శుభ చరితే” – “సతి నుత చరితే” అని ఉన్నా సరిపోదు.
• “మధుర భాషా” – “మధుర (భాషిణి అంబ) భాషా” అని కూడా.
• “విగళదమృత” – “విగళతమృత” అని కూడా.
• “సుర నుత పద యుగ దర్శిత ఇహ మమ” – “సుత నుత వసుపద వికసిత ఇహ మమ” అని ఉన్నా తప్పు.
• “పద యుగ దర్శిత” – “పద యుగ దరిశిత” అని ఉన్నా సరిపోదు.
• “గాత్రమతి-మాత్రమజని సుజని” – “గాత్రమతి-మాత్రమాజని సుజని” అని ఉన్నా తప్పు.
• “రక్షణి” – “రక్షిణి” అని కూడా.

సూచనలు

• “సతి” – దక్షుడి కూతురైన సతి కథ.
• “తవ కాంతిముపయాతుం” – నీ కాంతిని సమీపించడానికి. శ్యామశాస్త్రి ఇతర కీర్తనల్లో “పరంజ్యోతి” అన్నారు. కఠోపనిషత్ (2.2.15)లోని శ్లోకం సూచన.
• “సు-శోభితోరు యుగళ” – శోభిల్లే తొడలు. లలితా సహస్రనామం (39)లో “కామేశ జ్ఞాత సౌభాగ్య మార్దవోరు ద్వయాన్వితా”.
• “కటి కలిత మణి కాంచీ భృతే” – కాంచి పరమాచార్యుల “సౌందర్యలహరి” ఉపన్యాసం (21)లో “క్వణత్ కాంచీ దామా” – గంటలు ధ్వనించే కాంచీ.

వ్యాఖ్యలు

• చరణాల్లో బ్రాకెట్లలో ఉన్న (శ్రీ రాజ రాజేశ్వరి), (ఘన నీల వేణి), (నవ సారస ముఖి) ఉద్దేశ్యం స్పష్టంగా లేదు.
• “విశాలాక్ష తరుణి” – పుస్తకాల్లో “శివుని భార్య” అని అర్థం ఇచ్చారు కానీ సంబంధం లేదు. “విశాలకళ్ళు గల ఎల్లప్పుడూ యవ్వనవతి” అని అనువదించారు. లలితా సహస్రనామం (358, 430)లో “తరుణీ”, “నిత్య యౌవనా”.
• “అయి” – ప్రియమైనవాన్ని పిలిచే పదం. లలితా సహస్రనామం (427)లో “అయి”.
• “మురళీ మృదంగ స్వర సంశోభిని” – అమ్మవారు నాదరూపిణి. స్వరాలు ఆమె అభివ్యక్తులు. నాదోపాసన ద్వారా ఆమెను పూజించడం.
• “రస-కృత మహీ తలే” – భూమిలో రసాలు సృష్టించినవాడు. భారతి కవిత “ఎత్తనై కోడి ఇన్బం వైత్తాయ్”లో చిత్-అచిత్ సమ్మేళనంతో పంచభూతాలు సృష్టించినట్టు చెప్పారు. “రస”ను నవరసాలుగా కూడా తీసుకోవచ్చు.